Stories of Berlin, “Lange Lütsche”

Fernsehturm

Als je de toren in de gaten houd, kan je niet verdwalen,” vertelde mijn vriendin me. En het is absoluut waar. De grote gouden bal steekt overal boven uit en is bijna altijd zichtbaar. Als je ernaar toe loopt kom je in het kloppend hart van Mitte, en kan je met de U- en S-bahn overal heen. Het gaat om de Berliner Fernsehturm, bedoeld voor het zenden van radio- en tv-signalen. Maar het meest bekend is hij toch vanwege het restaurant en uitzichtpunt in de draaiende bol. Miljoenen toeristen staan jaarlijks in de rij om een kijkje te nemen.

Nu is de toren het symbool van Berlijn, zelfs van heel Duitsland, maar ooit was het bedoeld als het parade paardje van de DDR, van Oost-Duitsland. Tijdens de bouw in 1968 waren er dagelijks overdags 60 en ‘s nachts 30 arbeiders aan het werk om de toren af te maken. Toen de toren in 1969 geopend werd, was hij het op 2 na hoogste vrijstaande gebouw ter wereld! Samen met het nu afgebroken Palast der Republik en het parlementsgebouw vormde ze op het Marx-Engels-plein het bestuurlijk centrum van Oost-Berlijn, en de gehele DDR. Het gebied werd zo opgebouwd dat de toren overal zichtbaar was zonder dat je omhoog hoefde te kijken. Dit is door de bochten in enkele straten en reeds bestaande hoogbouw slechts beperkt gelukt, maar als je wel omhoog kijkt zie je hem overal. Als symbool van DDR-machtspolitiek gingen er na de val van de muur stemmen op om niet alleen het Palast der Republik af te breken, maar ook de Fernsehturm. Gelukkig is dit niet gebeurd, en de Duitste Telekom stak 50 miljoen DMark in het gebouw om de zendapparatuur te moderniseren.

In 1972, toen de paviljoens rondom de Fernsehturm openende met o.a. een tentoonstelling en bioscoop, was de vier miljoenste bezoeker al boven in de toren geweest. Dit waren niet alleen toeristen, maar ook Berlijners zelf. De toren was een van de weinig plekken waar de Oost-Berlijners een blik konden werpen op West-Berlijn.

De paviljoens maken de Fernsehturm nog opvallender, bijna buitenaards, zo domineert hij het plein en de stad. Met grote witte grijpers is hij neergestreken ten zuidwesten van Bahnhof Alexanderplatz. Als je de toren met zijn bijgebouwen van boven af bekijkt, dan lijkt het net een ruimteschip. Het is geïnspireerd op de Spoetnik, uit de ruimtevaart race tussen de Sovjet Unie en de Verenigde Staten. Ook de koepel zelf verwijst naar de ruimte, naar een sataliet die hoog boven de aarde zweeft. Veel gebouwen uit deze periode bevatten elementen uit de ruimtevaart, dit is nu nog te zien in bijvoorbeeld het Haus des Lehrers een stukje verder op aan de Alexanderplatz.

Het gebouw leek niet alleen op de nieuwste technologie, het bevatte deze ook. De Fernsehturm was in 1952 eerste instantie bedoeld als zendmast, maar door de aanvliegroutes van het vliegveld Tegel was het lastig hiervoor een goede plek te vinden. Door de economische crisis en de bouw van de muur tussen oost en west werd het project vertraagd en pas in 1964 weer opgestart, nu met een nieuwe locatie midden in het centrum. Toen de toren vijf jaar later geopend werd, was dit ook het begin van de kleurentelevisie in de DDR, met de start van tweede staatszender DFF2. In 1970 werden er vijf radio-programmas en een tv-programma uitgezonden vanaf de toren.

De toren is nog steeds een van de hoogste en bekendste gebouwen van Europa. Best knap voor een bouwwerk dat meer dan 45 jaar geleden gebouwd is. Het wordt ondertussen ook veel gebruikt door de media en de toeristische organisaties ter promotie van Berlijn. Soms onder de zogenaamde echte Berlijnse koosnaam “Telespargel” (televisie asperge). Maar ik heb Oost-Duitsers hierom horen lachen, zo hebben zij de toren nooit genoemd. Langer Lulatsch (lange slungel), daarentegen, ja, zo wel.

———————

Maar als je de Fernsehenturm kent, ken je natuurlijk ook de Funkturm!” riep een West-Duitse journaliste in de galerie vol enthousiasme, toen ik over het werk vertelde. Ik durfde het bijna niet te bekennen maar, “Nee?” “Oh, maar die hoort er echt bij hoor, het is de West-Berlijnse zendtoren.” Geinspireerd trok ik daarna naar het westen van de stad opzoek naar de oude Funkturm.

Ook deze mast met restaurant was ooit het toppunt van moderniteit, en stond symbool voor de nieuwe tijd en Berlijn als moderne stad. Gebouwd in de jaren 1920 was het met 138 meter voor zijn tijd een vooruitstrevend gebouw, met de nieuwste zendtechniek en een bezoekerscentrum op ca. 50 meter hoogte, met lift. In 1932 zond de mast zelfs de eerste televisiesignalen ter wereld uit. De toren moest de “Eiffeltoren van Berlijn” worden. Het ontwerp van de staalcontructie is gebaseerd op het Parijse voorbeeld, en de strakke lijnen werden versterkt door de spaarzame versieringen. Door bezuinigingen tijdens de bouw werden deze laatsten nog strakker en minder toegepast, waardoor het nog moderner lijkt.

In plaats van op een levendig plein staat deze zendtoren tussen de beursgebouwen voorbij de wijk Charlottenburg. Weliswaar in een zomertuin tussen de gebouwen, die in 1931 ingericht is en geldt als een van de beste voorbeelden van tuinarchitectuur uit die periode, maar toch. De beursgebouwen zijn ieder decennia verder uitgebreid en bevatten veel bijzondere architectuur. Desondanks is het op een zaterdagmiddag niet de meest inspirerende omgeving, de gebouwen leeg en grijs. Het voelde zelfs een beetje negatief.

De Funkturm heeft van begin af aan eigenlijk niet voldoende gefunctioneerd, en kreeg een tweede zender in de buurt. In 1935 was de toren door een zware brand jaren buiten gebruik. Ondanks alles gebruikten ook de Nazi’s het gebouw als symbool voor de moderne ontwikkeling van Duitsland. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de toren gebruikt als alarmzender, en in 1945 raakte hij zwaar beschadigd door een granaat bij de slag om Berlijn. Na de oorlog werd het herbouwd. Door zijn hoogte was het een belangrijk orientatie punt voor de vliegtuigen die in 1948-1949 met de luchtbrug de burgers van West-Berlijn van levensmiddelen en grondstoffen voorzagen. In 1950 werd het restaurant in het bezoekerscentrum weer geopend en ook de zendfunctie weer hersteld. In 1961 kreeg het gebouw een monumentenstatus, maar zijn functie nam steeds verder af. Met de bouw van de Fernsehturm in Oost-Berlijn en andere, nieuwere zendmasten in de rest van de stad, was de Funkturm ook niet langer het symbool van de moderne techniek. Wel bleef het een belangrijk herkenningspunt voor de jaarbeurs waar het midden in staat en wordt het complex ook vaak aangeduid als “Messegelände am Funkturm”.

——————

De twee zendmasten vertellen een deel van het verhaal van Oost- en West-Berlijn, van moderniteit, symboliek en ook van hergebruik. Van symbool van de moderne stad tot herkenningspunt in een beurscomplex, en van Oost-Berlijnse vooruitgang tot Duitse hereniging, in ieder geval in de media. Hoe de Berlijners er zelf over denken, tja… De Oost-Berlijners die het schilderij gezien hebben, zijn in ieder geval wel blij, dat de Fernsehturm boven hangt.

2015 Liselotte Neervoort / Maria Madelon

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *